پناه
ارشد پورتال اندیشه و پورتال سرگرمی
پرسنل مدیریت
مدیر ارشد
پشتیبان نویسندگی
ناظر همراه
طراح جلد
منتقد کیفی
ویراستار
کتابخوان
مورخ
کتابباز
- Dec 28, 2024
- 2,927
«تاریخچه منبت کاری در ایران باستان»
منبتکاری در ایران باستان پیشینهای طولانی و ریشهدار دارد و از هنرهای کهن ایرانی به شمار میرود. در ادامه، مروری جامع و منظم بر تاریخچهٔ این هنر ارائه میکنیم:
منبتکاری در ایران باستان پیشینهای طولانی و ریشهدار دارد و از هنرهای کهن ایرانی به شمار میرود. در ادامه، مروری جامع و منظم بر تاریخچهٔ این هنر ارائه میکنیم:
منبتکاری چیست؟
منبتکاری هنر کندهکاری برجسته روی چوب است که در آن طرحها و نقوش با ابزارهای مخصوص بر سطح چوب ایجاد میشود. این هنر از قدیمیترین شیوههای تزیین در فرهنگ ایران بوده و همواره پیوندی عمیق با معماری، باورهای آیینی و کاربردهای روزمرهٔ مردم داشته است.آغاز منبتکاری در ایران باستان (پیش از هخامنشیان)
دورههای پیشاتاریخی و ایلامی
- شواهد باستانشناسی از هزارهٔ سوم و دوم پیش از میلاد نشان میدهد که ایرانیان از چوب برای ساخت ابزار، صندوقچه، اشیای آیینی و تزیینات استفاده میکردند.
- در نقشبرجستهها و مُهرهای عیلامی، تصویر صندلیها و اشیای چوبی حکاکیشده دیده میشود که نشان از مهارت در کار با چوب دارد.
- به دلیل فسادپذیری چوب، آثار مستقیم اندکی باقی مانده، اما نقوش بازمانده و گزارش باستانشناسان وجود هنر کندهکاری چوب را تأیید میکند.
منبتکاری در دورهٔ هخامنشی (۵۵۰–۳۳۰ پ.م)
- دوران هخامنشی، دوران شکوفایی صنایعدستی بود.
- در تختجمشید، گرچه سازهها سنگیاند، اما در اسناد و الواح گلی و گزارش یونانیان، اشارههایی به درهای چوبی منقوش و مزیّن شده وجود دارد.
- برخی پژوهشگران معتقدند که درهای کاخهای هخامنشی با چوب سدر و سرو ساخته شده و دارای تزیینات کندهکاری و حتی روکش زرین بوده است.
- مبلمان و تختهای سلطنتی نیز با نقوش گیاهی، حیوانی و اسطورهای (مانند شیر، گاو بالدار، و درخت زندگی) آراسته میشد.
منبتکاری در دورهٔ اشکانی (۲۴۷ پ.م – ۲۲۴ م)
- در این دوره هنرهای چوبی کاربرد بیشتری در زندگی روزمره پیدا کردند.
- از اشکانیان نمونههایی از چارچوبهای چوبی ساختمان، مبلمان و صندوقچههای منبتکاریشده در منابع تاریخی گزارش شده است.
- نقوش رایج این دوره، طرحهای هندسی و گیاهی ساده بود.
منبتکاری در دورهٔ ساسانی (۲۲۴–۶۵۱ م)
این دوره یکی از مهمترین دورههای پیشرفت هنرهای چوبی در ایران است.ویژگیهای منبتکاری ساسانی:
- استفاده از چوبهای مرغوب مانند گردو، چنار، سرو و توت.
- نقوش برجسته با ریتمهای قدرتمند شامل:
- طرحهای گیاهی (اسلیمی اولیه، تاک، گلهای بومی)
- نقش حیوانات اسطورهای (سیمرغ، گراز، شیر)
- نمادهای آیینی زرتشتی
- کندهکاری در درهای چوبی معابد، کاخها و اشیای آیینی.
- آثار باقیماندهٔ مستقیم کم است اما نقوش گچبری و فلزکاری ساسانی، سبک غالب را نشان میدهد و با کندهکاری چوب سازگاری دارد.
چرا آثار کمی از منبتکاری باستان باقی مانده است؟
- ماهیت فسادپذیر چوب باعث شد بسیاری از آثار از بین بروند.
- حملات و آتشسوزیها (مانند حمله اسکندر و حملات اعراب) بخش اعظم بناهای چوبی را نابود کرد.
- آبوهوای ایران که در بسیاری مناطق خشک یا گرم است، شرایط نگهداری طولانیمدت چوب را سخت میکند.
جمعبندی
منبتکاری در ایران باستان:- ریشه در هزارههای پیش از میلاد دارد.
- در دورهٔ هخامنشی و ساسانی به اوج شکوه خود رسید.
- گرچه آثار چوبی کمی باقی مانده، شواهد غیرمستقیم (نقوش، منابع تاریخی، اشیای مشابه فلزی و گچی) نشان میدهد که ایرانیان در کندهکاری چوب مهارت و خلاقیت برجستهای داشتند.
